مستندساز سینمای ایران و جهان: در فیلم دینی، فیلمساز حق ندارد دچار اشتباه شود
جمشید مجددی مستندسازی است با بیش از 50 اثر ارائه شده در جشنوارههای متعدد داخلی و خارجی. مستند «دست های خسته» اوبرنده جایزه اول جشنواره «مذهب امروز» ایتالیا بوده و مستند«با چوخه» این هنرمند برنده جایزه اول جشنواره فیلم کوتاه لهستان. او گاه فیلمساز و زمانی هم داور بوده است. با او درباره فیلم دینی و مسائل مرتبط با این بخش گفتگو کردیم...
فرایند ساخت فیلم دینی به چه شکلی است؟
بسیار سخت است. در کشور ما دین، «همهچیز» تلقی میشود. هویت ما اصولاً دینی است. مشخص است در این چارچوب، اجازه ساخت فیلمی که در بخش دینی قرار است حرفی برای گفتن داشته باشد با چالش روبرو میشود. من میخواهم بپرسم اگر قرار باشد فیلمی ساخته شود که نقاد و چالش زا نباشد چه ارزشی برای ساخت این فیلم میتوان تصور کرد؟
مشکل عمده فیلم دینی در بخش ساخت آثار اتفاق میافتد یا در بخش پژوهشهای اولیه و تعیین ساختار کلی فیلم؟
بخش محتوای فیلمهای دینی مشکل جدی دارند. در بعضی جوامع متنهای محکمی مینویسند. این متنها در نقد و حتی تبلیغ دین موثر واقع میشوند؛ اما ما در وضعیت فعلی که در آن به سر میبریم با متنهایی قوام نیافته مواجه هستیم. اگر هم متنهای قابل قبولی وجود داشته باشند عملاً منجر به تولید نمیشوند. فرآیند تصویب همیشه مشکلساز است.
کارکرد نمادهای دینی در ساخت آثار دینی کجاست؟
نمادها موقعی پیدا میشوند که ما نمیخواهیم موضوعی را به صورت واضح نشان دهیم و یا به صورت غیرمستقیم حرف بزنیم. نماد در فیلم دینی کارکرد بالایی دارد و میتواند گویای معناهای متعددی باشد.
کلیشهها چه مضراتی میتوانند برای ساخت فیلم دینی داشته باشند؟
خلاقیت از زندگی خلاق و هنرمندانه میآید. در حالیکه زندگی متعارف ما کلیشه است و بر اساس قواعدی متعارف انجام میشود. عملاً نمیتوان فیلم منتقدانه در بخش دینی تولید کرد. در سیستم مذهبی گاهی اینجور تلقی میشود که فیلم منتقدانه، به اصل سیستم انتقاد خواهد کرد. درحالیکه شاید سازنده فردی دلسوز باشد و بخواهد مشکلی را با نیت حل مسئله مطرح کند.
تفاوت ساخت فیلم دینی با دیگر فیلمها چیست؟
دست فیلمساز در موضوعات دیگر حدودا باز است. نگاهها در آن بخشها چندان سختگیرانه نیست و گاهی حمایتی است. حتی اگر فیلمساز بخواهد به نقد اجتماعی بپردازد بعضاً حمایتهایی هم از او میشود اما در بخش فیلم دینی، حساسیتهای متعددی وجود دارد. به جهت اهمیت موضوع، کسی که میخواهد فیلم دینی بسازد باید خودش کارشناس دینی باشد و به امور فقهی مسلط باشد. چراکه فیلم دینی به معنی واقعی کلمه «تأثیر» دارد. فیلمی مثل محمد رسولالله (ص) و یا سریال امام علی (ع) بر روی دینداری مردم تأثیر دارد. بقیه فیلمها چنین تأثیراتی بر بخش اعتقادی مخاطبان ندارند.
وفاداری به متن اصلی در فیلمهای دینی تا چه اندازه ضرورت دارد؟
این برمیگردد به اعتقاد فیلمساز. واقعیت ماجرا این است که ما در مباحث دینی با روایتهای متعدد و گاه مختلفی مواجه هستیم. سفارشدهنده خط فکری لازم را به تولیدکننده میدهد. او تعیین میکند با کدام قرائت و روایت به سراغ ساخت فیلم دینی برود. نقش فیلمساز چندان در این بخش چشمگیر نیست و نهایتاً در جزییاتی مثل دیالوگها، چینش دوربین و نور نظر میدهد.
برداشت آزاد از موضوعات دینی فارغ از نظر سفارشدهنده تا چه اندازه ممکن است؟
واقعیت این است که همیشه سفارشدهنده و سلیقه و نظر او وجود دارد. هرکسی که سفارش فیلمی را میدهد میتواند برداشت خاصی از موضوع را هم خواهان باشد. در وضعیت فعلی هم میتوان فیلمی با برداشت آزاد و کاملا شخصی از موضوعات دینی ساخت اما امکان اکران آن وجود ندارد. هیچگاه نباید حساسیتها و اهمیت فیلم دینی را فراموش کرد.
ژانر دینی هنوز در سرفصلهای آکادمیک به صورت مستقل وجود ندارد؛ چرا؟
این را باید مسئولانی که رشتههای دانشگاهی را برنامهریزی میکنند پاسخ دهند. شاید به نظرشان ساخت فیلم دینی با غیردینی تفاوت چندانی ندارد.
نقش کارشناس دینی و استقلال کارگردان هنری، تا چه اندازه باید باشد؟
نقش کارشناس دینی مثل سایر کارشناسهایی که بنا به ضرورت موضوع در بخش فیلمنامهنویسی و یا ساخت فیلم حاضر میشوند، باید باشد، اما معمولاً کارشناسان دینی نقشی فراتر برای خود قائل هستند. اما ترجیحاً بهتر است فیلمساز خودش به موضوع دینی که مشغول ساخت آن است کاملاً واقف باشد.
حضور و تداوم جشنواره رویش را چه طور ارزیابی میکنید؟
خودبهخود حضور این جشنواره به توسعه فیلم دینی کمک میکند. درواقع نباید جشنوارهها و مشخصاً جشنواره رویش فقط پاتوقی برای نمایش تعدادی فیلم و ارائه جایزه باشد. جشنوارهها باید سفارشدهنده باشند. بخشی از جوایز جشنوارهها میتواند کمک به ساخت فیلم بعدی فیلمساز برتر باشد. جشنوارهها و مشخصا رویش باید برای خودشان خوراک درست کنند. اگر قرار باشد موضوع را با دو سه سکه خلاصه کرد اتفاقی نخواهد افتاد.
چه توصیهای به فیلمسازان جوان دارید؟
هرکسی تجربه خاص خودش را داراست. هرکس زاویه اختصاصی خود را برای دیدن موضوعات و ساخت دارد. حداقل این است که میتوانم بگویم باید مطالعه فیلمساز درباره موضوعی که میسازد بسیار زیاد باشد تا به مسیر اشتباه نیفتد. به نظرم فیلمساز حق ندارد اشتباهی بکند که ریشه در عدم تحقیق کافی موضوع دارد. مخصوصاً در فیلم دینی، فیلمساز حق ندارد دچار اشتباه شود. هر فیلمسازی حق دارد نظر خودش را بیان کند اما برای اشتباهی که ریشه در مطالعه ناکافی دارد، جایگاهی قائل نیستم.
چه انتظار ویژهای از سینمای دینی میتوان داشت؟
واقعیت این است که رسانهها فکر مردم را میسازند. خیلیها با دیدن یک فیلم دینی اعتقادشان جابهجا میشود. درصد قابلتوجهی از ناهنجاریهای متعددی که در جامعه هست را میتوان محصول فیلمها و سایر رسانهها دانست. برطرف کردن این نابهنجاریها هم میتواند به مدد رسانهها و سینما باشد.