آسيب شناسي شعر آييني در گفتگو با مدیر مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری استان گلستان؛ فقدان ارتباط خالصانه با مفاهيم آئيني لطمه جدي به اين گونه شعري وارد مي كند

تاریخ ارسال : 1391/05/03

حسین عبدی ـ شاعر استان گلستان ـ از سن 13 سالگي پا به عرصه شعر و شاعري گذاشت و با فراگيري مفاهيم و موضوعات ديني از همان دوران در زمينه سرودن اشعار آييني همت گمارد. وي درباره چگونگي علاقه مندي اش به سرودن اشعار آييني اين طور مي گويد: «با عنایت به فضای مذهبی حاکم بر زندگی خانوادگی و آموزه های دینی و آیینی در کودکی ام، زمینه های لازم برای فعالیت های دینی در عرصه های فرهنگی و اجتماعی برای من مهیّا بود. لذا در بدو گرایش به ادبیات و سرودن شعر ـ از سن 13 سالگی ـ مفاهیم و موضوعات دینی و آیینی را دستمایه ی آفرینش های ادبی قرار دادم، و با سرودن اشعار آیینی و حضور در مجامع ادبی و شب های شعر و قرائت این اشعار، توانستم در اين زمينه فعاليت هاي خوبي را انجام دهم. »
به گزارش روابط عمومي نخستين كنگره شعر آييني شفق، دبیری سوگواره ی «کهکشانی برخاک» (ویژه شعر عاشورایی)، دبیری جشنواره ی «شعر انتظار سبز» (ویژه شعر مهدوی)، دبير شورای شعر اداره ی فرهنگ و ارشاد اسلامی گرگان از سال 68 تا 76 ، مدیریت انجمن ادبی دانشگاه آزاد اسلامی گرگان از سال 69 تا 75  و نیز مسئولیت انجمن ادبی حوزه ی هنری استان گلستان از سال 1380 تاکنون، از سوابق هنري اين شاعر جوان است. همچنين اين شاعر آييني سرا در كارنامه هنري خود افتخاراتي را كسب كرده كه از جمله آنها مي توان به کسب رتبه¬های برتر کشوری در جشنواره¬ها و کنگره های ادبی دینی و آیینی از جمله رتبه برتر در جشنواره ی شعر علی¬گویان (سازمان صداوسیما)، کنگره شعر عاشورایی (در سه دوره)، مسابقه سراسری شعر خورشید تابان (شعر مهدوی) و جشنواره سراسری شعر رضوی اشاره كرد. برگزاري نخستين كنگره شعر آييني شفق بهانه اي شد تا با حسین عبدی ـ معاون فرهنگی هنری و مدیر مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری استان گلستان ـ به گفتگو بنشينيم.
براي سوال اوّل، به نظر شما به چه شعري، شعر آیینی مي گويند؟
 همان شعر دینی است با تمام مولفه هایی که باید داشته باشد . موضوع تازه ای هم نیست از گذشته های دور در تمام ملل و نحل وجود داشته است ، شعر های دینی در ادبیات ایران باستان مثلا در سروده های زرتشت ، در هند و در یونان نیز بوده است . در همه ی جوامع دینی این گونه از شعر وجود داشته است . شعر دینی یا آیینی شعری است که حاوی آموزه ها ، ارزش ها و باورهای دینی مردم است . شامل همه مباحثی است که به هستی و خالق هستی و انسان های کامل و برگزیده ی تاریخ می پردازد ؛ آیات الهی ، زندگی پیامبران الهی و ائمه اطهار و بزرگان دینی ، بازتاب احادیث و روایات و سخنان ایشان و نیز آنچه که شاعر خود را موظف به ارائه آن در قبال آن بزرگواران می داند از مدح و منقبت و مرثيه تا حماسه و عرفان. در ایران نیز این گونه از شعر در طول تاریخ وجود داشته و با افت وخیزها و فراز و فرودهایی همراه بوده است. پس از ورود اسلام به ایران، رویکرد و مفاهیم شعر دینی دستخوش تحول شده و نمونه های درخشانی از آن بر جای مانده است. شعر آیینی یا دینی اسلامی نیز منحصر به ایران نبوده و در تمام ملل اسلامی بدان پرداخته شده است. در ایران از عهد صفوی به بعد با رسمیت یافتن مذهب تشیع و آزادی های بیان عقاید، شاعران شیعه، علاوه بر پرداختن به موضوعات توحیدی و نبوی، در مباحث تشیع از جمله مدح و توصیف سیره و ارائه بیانات امامان بزرگوار شیعه، اهتمام داشته اند .
ویژگی های این گونه ی ادبی چيست؟
شعر آیینی یا دینی ترکیبی است از شعر و آیین(دین). هم ویژگی های شعر را دارد و هم ویژگی های آیین را، اتفاقاً شعر آیینی با توجه به اینکه به موضوعات و مباحثی والا که مرتبط با عقاید و اعتقادات مذهبی مردم است می پردازد، باید جوهره ی شعری قوی تری داشته باشد؛ لذا شعر، محملی است برای بیان موثر مفاهیم و باورهای دینی جامعه و تقویت و گسترش این مفاهیم و باورها. از این جهت باید شعر آیینی مبتنی باشد بر درک صحیح از دین ، مطالعه عمیق در تاریخ و علوم مذهبي و توجه به ارزش ها و اهداف دینی . شاعر آیینی با شناخت دقیق شعر و ابزار های آن و آشنایی با میراث ادبی و فرهنگ دینی می تواند وظیفه خود را در قبال جامعه که همان روشنگری و هدایت است ادا نماید .
شعر آیینی از چه جهاتی قابل بحث و بررسی است ؟
همانگونه که عرض شد شعر آیینی (یا دینی) در وهله ی نخست، شعر است . یعنی قرار نیست آموزه ها و مفاهیم دینی را به صورت خطابه یا بیانیه ارائه دهد. پس باید مولفه های یک اثر ادبی را داشته باشد. بنابر این عناصر اصلی شعر که شامل اندیشه، خیال، موسیقی و عاطفه است را در حد اعلا داشته باشد. شعر ، چون یک اثر ادبی است، تاثیر گذاری بیشتری بر محاطب دارد، بنابراین انتقال مفاهیم و موضوعات ارزشی توسط شعر حائز اهمیت است. آنچه که باید در این زمینه مدنظر قرار گیرد ، توجه به همه ی جنبه های شعر آیینی، در یک سطح و اندازه است. اگر قرار است شعری برای ائمه اطهار سروده شود باید جنبه های حماسه، سوگ و عرفان را در یک سطح والا و اعلا در نظر گرفت، نه اینکه تنها به سوگ و مرثیه توجه کرده از سایر جنبه ها غافل ماند. داشتن معرفت و شناخت نسبت به مفاهیم، ارزش ها، شخصیت ها و رخدادهای دینی و آیینی باعث می شود که شاعر افزون بر برقراری ارتباط صمیمانه و عاطفی با آنها که مسلماً در قوت و غنای اثر موثر خواهد بود، در حق اینگونه ادبی جفا نکند و حق مطلب را به شایستگی ادا نماید .
شعر آیینی در کشور ما چه جایگاهي دارد و در سرودن آن چه نکاتی باید رعایت شود ؟
با همه ی تلاش هایی که می شود هنوز شعر آیینی کشور جایگایی در خور شأن خود نیافته است، پراکنده کاری ها و عدم مدیریت یکدست باعث تشتت و سردرگمی شده است. جایگاه شعر آیینی آنقدر والاست که می توان نهادی ویژه برای آن در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یا حوزه هنری تشکیل داد تا همه ی فعالیّت ها را سر و سامان دهد و با برنامه ای هدفمند به رتق و فتق امور بپردازد. جشنواره ها و کنگره های متعددی که از سوی دستگاه ها و نهاد های مختلف برگزار می شود نمی تواند به تنهایی و بدون مدیریت یکپارچه ، دستاوردهای خوبی درپی داشته باشد ، متأسفانه یکی از آسیب های این جشنواره های پراکنده ، سوء استفاده ی برخی شاعر نماهاست که با ایجاد دسته بندی ها و تبانی های پشت پرده ، شاهد اسامی تکراری آنها در هیئت داوران و نفرات برگزیده هستیم . با نگاهی گذرا به جشنواره های دو ، سه سال اخیر به راحتي مي توانيد اين اسامي تكراري را در بخش داوري ها و برگزيدگان نگاه كنيد. اين يكي از آسيب هاي جدي شعر آييني است كه شأن و منزلتي فراتر از اين بازي ها دارد. وقتي كاري به دست نهاد هاي غير متخصص در امور فرهنگي و ادبي مي افتد چنين پيامدهاي ناشايستي دارد.
نكاتي كه در سرودن شعر آييني بايد رعايت شود در يك كلام حفظ شأن اين گونه ادبي است، پس شاعر علاوه بر تسلط بر عناصر شعري بايد مفاهيم و آموزه هاي ديني و آييني را نيز به نحو احسن فرا گرفته و در شعرش منعكس كند. شاعري كه بدون ارتباط صميمانه و خالصانه با مفاهيم آئيني، فقط به صرف ارائه اثر براي جشنواره ها به شعر آييني روي مي آورد، علاوه بر آنكه لطمه هاي جدي به اين گونه شعري وارد مي كند در تحريف و انحراف شعر آييني دخيل بوده و آسيب هاي بزرگي به آن مي زند.
شعر آييني امروز با گذشته چه تفاوت هايي دارد؟
هر مقطع زماني، ويژگي هاي خاص خودش را دارد و شرايط مكاني و زماني هميشه بر عرصه هاي فرهنگي و ادبي موثر بوده است لذا در شرايط فعلي نيز شاعران متفاوت از گذشته به شعر آييني مي پردازند. هنر شاعر در اين است كه مفاهيم و موضوعات را مطابق و منطبق با شرايط جامعه و نيازهاي فرهنگي مردم عصر خود ارائه دهد؛ لذا در عصر ما و به ويژه دوران بعد از انقلاب اسلامي با توجه به رويكرد ديني و آييني مردم و مسئولان كشور و رخدادهاي عظيم انقلاب اسلامي و دفاع مقدس، تطبيق اين موارد با رخدادها و موضوعات مرتبط با شعر آييني باعث شده است كه شعر آييني وارد عرصه هاي جديدي شود، افزون بر اينكه تحول در قالب هاي شعري نيز ظرفيت هاي تازه اي را فراهم آورده است.
آيا شعر آييني مخاطبان خاصي دارد؟
شعر و هنر براي همه مردم جامعه است. همه بايد از فوايد آن بهره مند شوند و اگر شعر براي قشر خاصي سروده شود آن تأثير گذاري فراگير را نخواهد داشت و به محافل خاص و محدودي اختصاص خواهد يافت. مگر شعر حافظ ، نظامي ، فردوسي، محتشم كاشاني و امثال  آنها براي عدّه خاصي سروده شده است؟ شاعراني كه از ايجاد ارتباط با مردم عاجزند و يا به نحله هاي فكري خاصي تعلق خاطر دارند كه مورد قبول مردم نيست اين بهانه ها را مي آورند كه مثلاً شعرهاي ما مخاطب خاص دارد و مردم آن را درك نمي كنند و اين البته از ضعف آنهاست نه از فهم مردم. به نظر من شعر آييني براي همه مردم است و هر كس بنا بر ميزان اطلاع خود از عناصرادبي از آن لذّت و بهره مي برد ولي اين طور نيست كه شعر را فقط با نيّت اينكه مثلاً‌براي قشر تحصيل كرده باشد، ارائه دهيم. ذوق ادبي در همه اقشار مردم ما وجود دارد و حتي گاهي يك آدم عامي و عادي ارتباط بهتري با شعر برقرار مي كند تا مثلاً يك آدم دانشگاهي. شاعر بايد زحمت بكشد و راه هاي ارتباط با مردم را پيدا كند و شعرش را با توجه به دارا بودن عناصر شعري در ميان مردم رواج دهد تا مفاهيم مورد نظرش را در سطح جامعه گسترش دهد.
براي سوال آخر به عقيده شما حوزه هنري در عرصه شعر آييني چقدر مي تواند تأثير گذار باشد؟
حوزه هنري با توجه به مأموريت ويژه اي كه در عرصه شعر و هنر ديني دارد، بهترين گزينه براي مديريت شعر آييني است. به نظر من بايد تمام فعاليت هاي عرصه شعر آييني توسط حوزه هنري انجام شود. محوريت حوزه هنري باعث مي شود كه فعاليت ها يكپارچه و هدفمند باشد و از انحرافات جلوگيري شود.

تاريخ درج خبر: 3/ 5/ 91