گزارشي درباره سرودههاي عاشورايي در فرهنگ شيعيان؛ راهگشاييهاي اين شعر مقدس
تاریخ ارسال : 1391/08/29
شايد بتوان كسايي مروزي سراينده بيت زیر را اولين شاعري دانست كه در رثاي امام حسين(ع) شعر گفته است.پس از او شاعران ديگر اين راه را ادامه دادند و همگي به نوعي شعر مذهبي سرودند.
درختان را دوست ميدارم
که به احترام تو قيام کرده اند
و آب را
که مهر مادر توست
خون تو شرف را سرخگون کرده است
شفق، آينهدار نجابتت
و فلق، محرابي
که تو در آن
نماز صبح شهادت گزاردهاي
تا محتشم كاشاني كه ترجيع بند معروف خود را در دوره صفوي سرود:
باز اين چه شورش است كه در خلق عالم است
باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است...
و نيز در زمان ما كه همچنان شاعران بر اندوه عاشورا گريه ميكنند و شعر ميگويند.
«اسماعيل اميني» شاعر درباره تعريف «شعر آييني» به تهران امروز ميگويد: اين اصطلاح به نظرم رسا نيست و اصطلاح شعر مذهبي كه بين مردم رواج دارد مناسبتر است.اما با توجه به اينكه شعر مذهبي درباره موضوعهاي مختلفي چون معاد،عدالت و مراسم ديني مثل عاشوراست شايد از اين جنبه بتوان اصطلاح شعر آييني را به كار برد.
اميني درباره كاركرد شعر آييني و اهميت آن ميگويد: روزگاري كه شيعه در اقليت بود،شعر رسانه اصلي محسوب ميشد و شاعران شيعه با پرداختن به موضوعات آييني با تبليغات رسمي حكومتها كه ميخواستند اصل واقعه را مخدوش كنند مبارزه ميكردند.در واقع شيعه به اين طريق ميخواسته واقعه عاشورا را توضيح بدهد.
اميني با اشاره به اينكه در دورهاي مراسم عزاداري ممنوع بوده و شعر اين مفاهيم را منتقل ميكرده ادامه داد: شاعران سختيهاي زيادي را متحمل شدند، چون كاركرد شعر در آن دوره اطلاعرساني بوده است. اينكه چرا شعر براي حفظ وقايع تاريخي ديني انتخاب ميشده به اعتقاد اميني به خاطر موجز بودن و بيان عاطفي شعراست، كه برخلاف نثر سريع منتقل ميشود و سر زبانها ميافتد چرا كه مقتل نويسي هم از گذشته وجود داشته و كارآن نيز بيان واقعيتهاي عاشورا به زبان نثر بوده است،اما مقاتل تنها در بين خواص رواج پيدا كردهاند.
«اسماعيل اميني» درباره قالبهاي شعر آييني ميگويد:مسلما شعر موزون براي استفاده در هياتهاي مذهبي مناسبتر است اما اينگونه نيست كه شعر آييني ما در قالبهاي جديد نمود پيدا نكرده باشد شعرهاي شاعراني چون «موسوي گرمارودي»،«طاهره صفارزاده»و «سيدحسن حسيني» در قالب جديد گفته شده.
اميني با اشاره به اينكه گرچه گونههاي جديد در محافل مذهبي كمتر استفاده ميشوند،اما در جاهاي ديگري چون كتاب، راديو و تلويزيون استفاده ميشوند و در اين رسانهها ميتواند تاثيرگذاري بيشتري داشته باشد.
اميني با بيان اينكه چون شعر مثل قبل ديگر كاركرد اطلاعرساني ندارد گفت:شعر امروزتنها به بحثهاي عاطفي ماجراي عاشورا نميپردازد و به زواياي ديگر ميپردازد و شاعران آييني سراي امروز از راه تصويرگري و نوآوريهايي كه در مضمون ايجاد ميكنند كارهاي بسيار خوبي انجام دادهاند كه هم بهلحاظ محتوا قوي است وهم متنوعتر است.
اسماعيل اميني درباره متنوع شدن شعرهاي عاشورايي افزود:شعرهاي عاشورايي تنها متنوع نشدهاند، بلكه از جانب شاعران جوان اقداماتي انجام شده كه در نتيجه آن بهصورت تخصصي درباره مفاهيم مختلف مرتبط با عاشورا شعر گفته ميشود و براي بهتر كاركردن در اين زمينه به منابع تاريخي مراجعه ميكنند.
اين شاعر درباره ارتباط گرفتن مردم با شعرهاي آييني ميگويد: درباره ميزان ارتباطي كه مردم با شعرهاي آييني برقرار ميكنند بايد جامعه شناسان نظر بدهند اما راههاي مختلفي براي عرضه شعر به وجود آمده و رسانههاي مختلفي چون راديو،تلويزيون و همچنين اينترنت و سيدي و كتاب شعر را به مردم منتقل ميكنند. بايد توجه داشت كه وقتي ميخواهيم شعرهاي آييني را در رسانههاي فراگير منتشر كنيم، تنها شعرهايي كه بهلحاظ محتوا و زيبايي شناختي در سطح بالايي هستند را استفاده كنيم درواقع حتي ازكارهاي متوسط نبايد استفاده كرد.
عليرضا بديع ؛ لزوم تقویت داشتههای شاعران
«عليرضا بديع» شاعر ديگري است كه از او درباره شعر آييني ميپرسيم او به تهران امروز ميگويد: شعر آييني زيرمجموعهاي از شعر مذهبي است كه به موضوعاتي چون مدح ائمهاطهار،سيره نبي،واقعه عاشورا و اشعار رضوي و همچنين درباره ظهور ميپردازد و در واقع شعرآييني بيشتر شعري است كه شاعران شيعه آن را ايجاد كردهاند چون شعر مذهبي شامل همه شعرهاي مرتبط با اسلام،احاديث و قرآن است.
بديع درباره كاركرد شعر آييني امروز با توجه به تغييراتي كه در تاريخ در حوزه شعر داشتهايم ميگويد:بايد در اين زمينه به انگيزه خود شاعر توجه داشت در اين باره ميتوان شاعران آييني را به سه دسته تقسيم كرد.دستهاي كه شعر ازصميم دلشان برميآيد و به خاطر ارادت و عرق آييني و مذهبي و همچنين احساس مسئوليتي كه دارند شعر ميگويند.دستهاي ديگر صرفا به خاطر اينكه از قافله عقب نمانند و بگويند ما هم مسلمان زادهايم شعر آييني ميگويند.اما دسته سوم براساس فراخوانهايي كه داده ميشود شعر مناسبتي ميگويند و تعداد شعرهايي كه به اين شكل گفته ميشود متاسفانه در دهه هشتاد خيلي زياد شده كه اين نه بهخاطر زياد شدن ارادت شاعران بلكه بهخاطر زياد شدن كنگرههاي شعر است.
بديع درباره پيامد چنين اتفاقي ميگويد:سوگوارهها و كنگرههاي شعر آييني در حالي ميتوانند به سرمنزل مقصود برسند كه در كنار آن بخش آموزشي وجود داشته باشد و در اين زمينه كتابهايي چاپ شود.اما متاسفانه تنها كاري كه انجام ميشود فرستادن فراخوان و چاپ شعرهاست كه باعث شده شاعران جوان پس از مدتي به تكرار برسند و حرف تازهاي نداشته باشند. چون وقتي شاعري داشتههايش تقويت نشود به تكرار ميرسد و شعرهايي سطحي، نازل و صرفا عاطفي توليد ميشود.
اين شاعر درباره قالبهاي جديد شعركه ميتوان براي شعر آييني استفاده كرد ميگويد:پس از انقلاب كتابهاي چند شاعر حق مطلب را ادا كردند،«خط خون» سيدعلي موسوي گرمارودي،«گنجشك و جبهه» سيدحسن حسيني و «نيمي از خورشيد» سعيد بيابانكي از جمله اين كتابها بودند.اما جز اينها و با وجودي كه قرار بود شاعران جوان ما به سمت آموزههاي ديني رجعت كنند، تنها از عواطف و احساساتشان خرج كردند، درحاليكه عاطفه پس از مدتي به بن بست ميرسد اما انديشه زاياست.
بديع درباره شعرهايي كه در هياتهاي مذهبي استفاده ميشود معتقد است:گرچه اين شعرها هم جزو شعرهاي آييني ما محسوب ميشوند؛ اما بسياري اوقات شعرهايي روتين و دم دستي هستند. چون بيشتر مداحان ما از ادبيات اصيل شناختي ندارند.در چند سال گذشته هم برخي گروههاي عزاداري از شعرها و ملوديهايي استفاده ميكنند كه تنها به ظاهر توجه دارند و اين موضوع براي ادبيات عاشورايي ما فاجعه است.
بديع درباره راههايي كه ميتوان به وسيله آن شعر ناب آييني را به مردم معرفي كرد بيان ميكند:مثلث مخاطب،هنرمندان و مسئولان هر سه در رسيدن به اين جايگاه موثرند.در اين زمينه يا رسانهها كم كاري كردهاند و نتوانستهاند ادبيات سترگ را به درستي معرفي كنند، دربرخي موارد نيز ذائقه مردم سطحي شده و گاهي اوقات شاعران از موضع خود پايين آمدهاند.
بديع در توضيح حرف خود ميگويد:شعرهاي دوره خودمان را اگر در كنار شعرهاي شاعران قديمي قرار دهيم اين تفاوت به خوبي آشكارميشود.
اين شاعر درباره نقش رسانهها در رشد ذائقه مخاطبان ميگويد: «رسانهها بايد از انتشار آثار نازل خودداري كنند ما شاعران فخيمي داريم كه متاسفانه كسي سراغ آنها نميرود.»
سعيد بيابانكي ؛ دل شاعر بايد شعر را سفارش دهد
«سعيد بيابانكي» هم با عنوان شعر آييني كه در مطبوعات و رسانهها رواج پيدا كرده موافق نيست و ميگويد: بهتر است بگوييم شعر مذهبي چون هر چيزي براي خودش آييني دارد و عنوان شعر آييني مفهوم را نميرساند.
بيابانكي درباره وضعيت شعر آييني امروز معتقد است: چون انقلاب ما از نهضت عاشورا ريشه گرفته و مردم به واسطه مجالس عزاداري به آگاهي رسيدند و رشد كردند و حكومت زمانه خودشان را مثل حكومت يزيد ديدند، شعر مذهبي به اين واسطه رشد كمي زيادي داشته است.در زمان جنگ هم شعر مذهبي راهگشا بود و پس از جنگ و در دوره كنوني نيز با رشد و گسترش رسانهها و فضاي مجازي شعر مذهبي مخاطب عام زيادي پيدا كردكه اين موضوع باعث شد شعر مذهبي دچار قوت و ضعف بشود.
بيابانكي در توضيح صحبتش گفت:وقتي شعر مخاطب عام پيدا كرد بهلحاظ كيفي دچار افت ميشود چون در اين مواقع هميشه عدهاي پيدا ميشوند كه از كيفيت شعر ميكاهند.اما نقطه قوت دراين است كه رشد شعر مذهبي باعث شده شعر از حلقههاي روشنفكري دربيايد و به تودههاي مردم بپيوندد تا جاييكه در سالهاي اخير مردم به شعر مذهبي و كتابهايي كه در اين زمينه چاپ ميشود اقبال نشان دادهاند.
سعيد بيابانكي درباره قالبهاي شعري كه مردم بيشتر ميپسندند ميگويد:قالب نو براي تودههاي مردم مناسب نيست گرچه اقبال خوبي نسبت به شعر سپيد و نيمايي بهوجود آمده و رسانههايي مثل تلويزيون نقش مهمي درارتقاي ذائقه مردم دارند.
وی درباره وضعيت شاعران مذهبي سرا ميگويد: «اگر قرار است از ذوق شاعران استفاده شود بايد آنها را تامين مالي كرد تا شاعران صرفا براي كنگرهها شعر نگويند،در واقع دل شاعر بايد شعر را سفارش دهد.»
واقعه عاشورا در ظاهر احساسات ما را درگير ميكند و در باطن فلسفهاي دارد كه باز آگاهي از اين فلسفه در خود اندوهي عميق، نهفته دارد كه بيش از هرچيزي اين شعر و زبان موزون است كه ميتواند آن را براي ما فهميدني كند.چنين است كه شعر مذهبي،آييني يا هر اسم ديگري كه داشته باشد،بار بزرگي بر دوش دارد كه هر سال بايد برآن اضافه شود.