لزوم تجلی آموزه های دینی در هنر سینما / یادآوری ذات حقیقی دین

تاریخ ارسال : 1393/12/04

سینما می تواند با زبان مردم پسند و عام گرایانه اش به ابزاری مهم در جهت رساندن هر حرف و پیامی به مردم كل دنیا تبدیل گردد و بزرگ ترین دغدغه های بشر را با زبان تصویر و خلاقانه و در قالب روایت و قصه، به شكلی كه حالت شعارگونه و موعظه وار به خود نگیرد و باعث ایجاد دلزدگی در مخاطب نشود، به سمع و نظر هر تماشاگری برساند و از آن مهم تر در قلب وی نفوذ كرده و اثرگذار و ماندگار شود.

 هنر سینما بی شك عام ترین، پرطرفدارترین و شناخته شده ترین هنر در بین هنرهای هفت گانه است و مردم در سراسر دنیا بیشترین ارتباط و آشنایی را با این هنر/ صنعت محبوب دارند. سینما می تواند با زبان مردم پسند و عام گرایانه اش به ابزاری مهم در جهت رساندن هر حرف و پیامی به مردم كل دنیا تبدیل گردد و بزرگ ترین دغدغه های بشر را با زبان تصویر و خلاقانه و در قالب روایت و قصه، به شكلی كه حالت شعارگونه و موعظه وار به خود نگیرد و باعث ایجاد دلزدگی در مخاطب نشود، به سمع و نظر هر تماشاگری برساند و از آن مهم تر در قلب وی نفوذ كرده و اثرگذار و ماندگار شود.
سینما جهانی بسیار وسیع و گسترده است كه دنیایی از قصص و مضامین و ماجراها در آن جان می گیرند و زنده می شوند. در این دنیا امكان هر اتفاق و و ماجرایی وجود دارد. وقتی ما با ابزار و رسانه ای تا این حد قدرتمند طرف هستیم كه می توان در آن از رویا، تاریخ و عشق تا طنز، كمدی، جنایت و مانیفست های مختلف را با رویكردهای متفاوت و در قالب های مختلف یافت، پس حتما آموزه های دینی و مذهبی به عنوان یكی از بزرگ ترین دغدغه ها، علایق و البته اركان اصلی زندگی بشریت از ابتدای خلقت انسان تابه حال، می تواند جایگاهی بس مهم و حتی استراتژیك در آن داشته باشد.
رسانه ها در دنیای كنونی در تمام كنش های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و دینی نقش دارند. فیلم های سینمایی و تلویزیونی علاوه بر داستان، محتوای خود را در قالب تصاویر به نمایش می گذارند و به مخاطب انتقال می دهند. موضوعات مختلف و فراوانی در حوزه های گوناگون دست مایه این آثار است. مسائل مرتبط با حوزه دین یكی از این موضوعات است كه در فیلم ها دیده می شود. 
این موضوع كاملا پذیرفته شده است كه فیلم، خصوصا اگر مضامین های دینی داشته باشد، می تواند بر افكار و آرمان های مذهبی مخاطبان تأثیر بگذارد و یا دست كم نقشی در این زمینه ایفا كند. جواد امین خندقی در مقاله ای پژوهشی در این باره می نویسد: «بسیاری از فیلم ها، حوزه های رفتاری انسان را نشانه گرفته اند و به صورت ناخودآگاه در شكل گیری رفتارها و كنش های انسانی نقش دارند. بسیاری از ارزش ها و ضد ارزش ها در قالب سینمایی دگرگون می شوند و باعث «تحول معانی» در ذهن مخاطبان می شود. ارزش های رفتاری و اخلاقی كه مدت ها است در متون دینی و در كلام اندیشمندان حوزه دین بیان شده، در فیلم ها رنگ می بازد و باعث می شود كنش های مخاطبانی كه در حوزه دین ضعیف هستند، دگرگون شود. موضوعات مختلفی را می توان در این حوزه قرار داد كه نگاه حداكثری یا حداقلی میزان گسترش موضوعات را مشخص می سازد. وجود انسان متشكل از سه لایه  بینش، گرایش و رفتار است كه با هم ارتباطی تنگاتنگ دارند؛ به طوری كه بینش های انسان، گرایش ساز و گرایش های او رفتارساز است. به یاد داشته باشیم رفتار انسان نیز تأثیرات مستقیمی بر گرایش و بینش او دارد. و البته در شكل دیگر و متعالی اش  سینمای دینی سینمایی است كه بشر را از غفلت برهاند و او را به خود و به هستیِ خود و در نهایت هستی بخش متوجه كند. سینمای دینی، سینمایی است كه هر چند برای یك لحظه ی كوتاه، تلنگری بر دل و ذهن مخاطب بزند و او را متوجه حالِ خود كند».
در تعاریفی كه از پیوند دین و هنر به مفهوم آرمانی خود در نظر گرفته می شود، معمولاً از دین و جوهره آن كه وحدت ذات الهی است، به عنوان زمینه ای برای رسیدن به رستگاری یاد می شود و هنر تجلی یافته در جان هنرمند كه در قالب اثرش ظهور یافته نیز رهاوردی الهی و منشأ حركت عملی و تلاش وی برای اثبات حقانیت اعتقاداتش است. این نوع تعاریف هنر حقیقی را گره خورده با ذات دین می داند؛ چرا كه حقیقت، جدای از دین نیست.
هنر هم مانند دیگر تولیدات انسانی است. تولیدات انسانی دو شاخه صنعت و هنر دارد كه در صنعت فایده مندی و در هنر احساس زیبایی شناختی قرار می گیرد. در تولیدات هنری متعلق به سینمای دینی، آموزه های دینی و مذهبی تجلی پیدا می كنند و این گونه ما به مفهوم هنر دینی دست پیدا می كنیم.
در سینمای جهان و سینمای ایران به خصوص در سال های پس از انقلاب، رویكرد دینی در فیلم ها دارای اهمیت بسزایی است. به طوری كه معمولا شاخص ترین آثار سینمایی كه در این عالم تولید شده اند و پروداكشن های عظیم و ساختارهای پیچیده و قصه های جذاب و گیرا داشته اند، مربوط به این نوع سینما هستند. حضور قصص دینی در سینما و آموزه های مذهبی در داستان ها و روایت آثار سینمایی به جهت آن كه توان برقراری با طیف بسیار وسیعی از مردم دنیا با فرهنگ ها، مذاهب و نژادهای مختلف را دارند، همواره مورد توجه كمپانی های معتبر فیلم سازی و البته جریان های مختلف فكری و عقیدتی بوده اند.
امروزه سینمای دینی نه تنها یك ابزار برای ارشاد، موعظه و تبلیغ، كه رسانه ای بسیار پر نفوذ برای ساختن جریان های موافق  فكری و مذهبی و عقیدتی با آنچه دولت ها و قدرت ها در نظر دارند، است. این كه دولت های غربی با صرف هزینه های سرسام آور راضی به تولید فیلم های پرخرج با رویكردهای مذهبی می شوند، در درجه اول برای به راه انداختن تبلیغات عقیدتی و در درجه های بسیار پایین تر برای نفوذ دین در زندگی بشریت است.
در تعریف آرمانی و صحیح از كاركرد دین در سینما اما آنچه مورد نظر است در نهایت تعالی تفكرات و عقاید انسانی است و البته یادآوری ذات حقیقی دین كه همان نزدیك شدن به خالق است. سینما و آثار تصویری با رویكرد مذهبی باید در ابتدای امر به اثرگذاری بر روی مخاطب در جهت رستگاری و داشتن نگاه دینی به مسائل مختلف فكر كنند. ساختن فیلم هایی كه در آن ها از شعار، موعظه و پندهای اخلاقی گل درشت استفاده شده باشد، دیگر چندان اثرگذار نیستند و هر وقت بتوانیم فیلمی بسازیم كه در پس جذابیت بصری اش بر آموزه های دینی مخاطبان افزوده و وی را به یاد اعتقادات كم رنگ شده در دنیای امروز بیندازد، موفق عمل كرده ایم.

*مریم خسروی