اسماعیل امینی: طنز همواره با خنده و انتقاد و خط قرمزها همراه است

تاریخ ارسال : 1391/06/28

از میان کلماتی که در اشعار طنزآمیز به کار میرود، میتوانیم دریابیم که شاعر چه تصوری از شرایط مطلوب انسانی و اجتماعی دارد؛ مثلاً وقتی در شعری از کلماتی مانند دهاتی، بیسواد، خرچران، چوپان، از پشت کوه آمده و... برای شوخی و استهزاء استفاده میشود، متوجه میشویم که در اندیشۀ شاعر، شرایط مطلوب انسان در شهرنشینی، تحصیل، داشتن اتومبیل و ترجیحاً سکونت در تهران است؛ بنابراین کسی که یکی از این شرایط مطلوب را ندارد؛ مثلاً به جای لهجۀ تهرانی، لهجة دیگری دارد، دچار کاستی است؛ پس در معرض انتقاد است و میتواند دستمایۀ طنز باشد. بر همین سیاق کلماتی چون قرتی، سوسول، زنذلیل، بچهننه و... پی میبریم که طنزپرداز چه تصوری از صفات ناپسند انسان دارد و از منظر او انسان مطلوب دارای چه صفاتی است.
طنز همواره با خنده و انتقاد و نقض حریمها (خط قرمزها) همراه است، اگرچه هیچیک از اینها در طنزپردازی هدف نیست. هدف طنز رویارویی با فریب و گونههای مختلف آن است، برای رهایی انسان از آنچه شایستۀ او نیست و رسیدن به وضعیت مطلوب انسانی. از اینجاست که اهمیت اندیشه و نظام فکری برای طنزپردازی آشکار میشود. در طنزپردازی این نظام فکری نقش بنیادی دارد؛ زیرا بدون آن طنزپرداز بهتدریج از جایگاه هنرمند صاحب اندیشه تبدیل میشود به خدمتکار مطیع و تابع پسند مشتریان و سفارشدهندگان. البته جای شگفتی نیست اگر مخاطبان عام رسانههای فراگیر نیز تصور کنند که آنچه در صدر خبرها و تیترهاست، مهمترین مسألۀ روز جامعه است؛ یک روز جایزۀ اسکار، یک روز گرانی مرغ و... . برای طنزپرداز خسران بزرگی است که هنر و هوشمندی و ظرافت بیان خویش را به جای آنکه در خدمت انسان و زندگی شایستۀ انسانی قرار دهد، آن را تابع پسند اصحاب قدرت و رسانه یا هوسهای عوامانه کند و به خرسندی آنان و اقبال گستردۀ اینان دل خوش دارد.