مرور سینمای انقلاب از ابتدا تا كنون

تاریخ ارسال : 1396/01/23

سینمای انقلاب نیازمند بازتعریف دوباره در دوران كنونی است و جوانان امروز ایران برای تولید آثار انقلابی نیازمند تلنگرند.

پایگاه خبری حوزه هنری؛
نقطه تحول سینمای انقلاب را شاید بتوان در بیانیه امام خمینی(ره) بنیانگذار این حماسه دانست. در واقع با بیان این جمله كلیدی كه «ما با سینما مخالف نیستیم، با فحشا مخالفیم» سینمای ایران را از بیست و سومین روز بهمن ماه ۱۳۵۷ به حركت انداخت. در حالی كه پیش از این سینماهای زیادی در آتش خشم انقلابیون مذهبی سوخته بود. در همان سال مستند «سقوط ۵۷» ساخته باربد طاهری و دو فیلم «فریاد مجاهد» اثر مهدی معدنیان‌ و «پرواز به سوی مینو» ساخته تقی‌كیوان سلحشور ساخته شدند.

 
شیرینی پیروزی انقلاب اسلامی ایران هنوز در كام مردم بود كه ۸ سال جنگ تحمیلی ایران و عراق در ۳۱ شهریور سال ۱۳۵۹ توسط حكومت صدام آغاز شد و ایران را درگیر خسارت ها و آسیب های زیادی كرد. اگرچه در این زمان حتی یك وجب از خاك كشور در اختیار دشمن قرار نگرفت، اما نمی توان از خسارت های صورت گرفته بر عرصه های مختلف چشم پوشی كرد. فرهنگ و هنر نیز متاثر از همین پیشامد دوران ركود خود را سپری كرد. با این وجود تلاش هایی هرچند محدود برای زنده نگهداشتن جریان سینما انجام شد.
 
آن هم ظهور ژانری جدید در سینمای ایران بود كه به سینمای جنگی موسوم است. نخستین محصول این ژانر فیلم «مرز» بود كه در مدتی كمتر از یك ‌سال بعد از آغاز جنگ، توسط جمشید حیدری ساخته و اكران شد.
 
بعد از آن كارگردانانی مثل مهدی صباغ زاده با «آفتاب نشین ها»، جمشید حیدری با «كركس ها می میرند»، امیر قویدل با «برنج خونین»، اكبر صادقی با «درمحاصره»، حسین زندباف با «دست شیطان» تلاش كردند سینما را زنده نگهدارند و موضوعات روز كشور را دستخوش فیلمسازی خود قرار دهند.
 
همگامی سینمای انقلاب با آغاز جشنواره فیلم فجر
 
در نتیجه این تلاش ها نخستین جشنواره فیلم فجر نیز در بهمن ماه سال ۶۱ برگزار شد.
 
«جانبازان» به كارگردانی ناصر محمدی با پرداختن به موضوع جنگ تحمیلی، «فرمان» به كارگردانی كوپال مشكوه‌ و «توجیه» ساخته منوچهر حقانی‌پرست از فیلم های شركت كرده در این رویداد بودند.
 
«نقطه ضعف» (محمدرضا اعلامی)، «بازجویی یك جنایت» (محمدعلی سجادی)، «دیار عاشقان» (حسن كاربخش)، «هیولای درون» (خسرو سینایی) ‌ نیز فیلم هایی بودند كه با شركت در دومین دوره جشنواره فیلم فجر در سال ۶۲ توانستند تفاوت سینمای انقلاب را با سینمای قبل از انقلاب بیش از گذشته به منصه ظهور و بروز برسانند.
 
در ادامه این جریان نوپا و شكل گرفته زنده یاد رسول ملاقلی پور كه بعدها به یكی از فیلمسازان متبحر و چیره دست انقلابی سرآمد شد، «رهایی» را به عنوان اولین ساخته خود معرفی كرد. «زخمه» توسط خسرو ملكان و فیلم‌های جنگی «نینوا» رسول ملاقلی‌پور و «عبور از میدان مین» جواد طاهری نیز بر این مدعا صحه گذاشتند.
 
حضور متنی فیلمسازان زن در حاشیه دفاع مقدس
 
با پایان یافتن جنگ ۸ ساله ایران و عراق، سینما می توانست افق جدید را پیش روی خود ببیند. اگرچه ویرانی های ناشی از جنگ فرصت تمركز بر سینما را از مسئولان ارشد كشور صلب می كرد، با این وجود دفاع مقدس با سوژه های بكر و بی نظیرش می توانست جریان نوظهور هنر انقلاب را قوت ببخشد و محملی برای تكیه بر ارزش های دینی و انقلابی باشد. حضور اولین فیلمسازان زن  تاریخ سینمای ایران نیز مربوط به این دوره است. رخشان بنی‌اعتماد، پوران درخشنده، زنده‌یاد تهمینه اردكانی مسیر را برای برداشتن گام‌های بعدی توسط فیلمسازان زن در سال های بعد هموار كردند. بدون تردید مهم ترین مزیت فیلمسازی زنان در سینمای انقلاب نگاه خاص و جزئی نگر آنان به جنگ، توجه به پشت صحنه جبهه های نبرد، نیروهای پشتیبانی، نقش متنی و فرامتنی زنان در حاشیه دفاع مقدس است.
 
«افق» به كارگردانی رسول ملاقلی‌پور ‌صف‌های طویلی مقابل سینماها ایجاد كرد و در ژانر جنگی تولید شد. ابراهیم حاتمی‌كیا فیلمساز تاثیرگذار و مطرح دیگری است كه در همین زمان توانست پس از ساخت فیلم «هویت» و نمایش آن در تلویزیون، فیلم «دیده‌بان» ‌را روانه اكران ‌كند. او كه خود بعدها مسیر فیلمسازی و تاریخ نگاری جنگ را در آثار متعدد دیگری دنبال كرد، میراث دار هنر انقلاب است و متاثر از اندیشه های شهید سید مرتضی آوینی فیلمساز متعهد انقلاب و نظریه پرداز سینمای دینی به یكی از چهره های احیاگر سینمای انقلاب تبدیل شد.
 
علیرضا داوودنژاد با فیلم «نیاز» خود كه عده ای آن را بهترین فیلمش می دادند، مبدع جریانی در سینمای بعد از انقلاب بود كه بر روایت زندگی واقعی و فضای اجتماعی دوران بعد از جنگ تاكید داشت. داوود نژاد اگرچه در سال های فعالیت حرفه ای خود تاكنون هیچگاه به طور مستقیم بستر جنگ و انقلاب را دستمایه فیلمسازی اش قرار نداده، اما همواره مقوله سبك زندگی را در سینمای شریف و عمدتا غیرتجاری و دغدغه مند  مورد توجه قرار داده است، بدون شك این سبك زندگی متاثر از شرایط بعد از انقلاب وجوهی از تاثیرگذاری شرایط دوران را بر بافتار داستان تحمیل می كند.
 
ارتباط متقابل هنرهای هفت گانه در بستر انقلاب
 
سینمای انقلاب به عنوان یكی از مهم ترین مصادیق و زیرمجموعه های هنر انقلاب در سی و هشت سال گذشته نه تنها متاثر از جریان های اجتماعی تغییر مسیر داده است كه خود خالق جریان های نویی نیز بوده. از سایر هنرها به ویژه ادبیات داستانی انقلاب و قصه های جنگ وام گرفته و بر آن ها تاثیر گذاشته است. نمونه بارز آن را می توان در رد و بدل های عرصه موسیقی و سینما دانست. موسیقی های فیلمی كه مستقل از خود آثار نظیر «از كرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف» كارهایی ماندگار از مجید انتظامی شنیده و در هنر انقلاب ماندگار شدند.
 
ادامه روند فیلمسازی كارگردانان زن در سینمای انقلاب با ظهور افرادی مثل انسیه شاه حسینی، نرگس آبیار كه در ادبیات انقلاب نیز آثاری را تالیف كرده است و در سال های اخیر كارگردانانی نظیر منیر قیدی  و... را باید متاثر از تفكر هنر انقلاب دانست.
 
سینمای انقلاب اگرچه سویه كمرنگ تری نسبت به سینمای بدنه و تجاری یا سینمای اجتماعی دارد، این ژانر اگرچه تعداد آثار محدودی از تولیدات هر ساله سینما را به خود اختصاص می دهد و علیرغم آن كه جشنواره فیلم فجر هر ساله به مناسبت سالروز پیروزی انقلاب اسلامی ایران آغاز می شود، اما جای سینمایش در این رویداد خالی است، با این وجود توانسته است طی سی و اندی سال گذشته با فیلم های سینمایی «برای آزادی» به كارگردانی حسین ترابی، «خونبارش» به كارگردانی امیر قویدل، «دست شیطان» اثر حسین زندباف، «سناتور» مهدی صباغ زاده، «ریشه در خون» به كارگردانی سیروس الوند، «گردباد» به كارگردانی كامران قدكچیان، «ناخدا خورشید» به كارگردانی ناصر تقوایی، «ترن» اثری از امیر قویدل، «ای ایران» ساخته ناصر تقوایی، «دستمزد» ساخته مجید جوانمرد، «شب دهم» اثر جمال شورجه، «عشق و مرگ» به كارگردانی محمدرضا اعلامی، «قرق» ساخته احمدهاشمی، «گرگ های گرسنه» ساخته سیروس مقدم، «تماس شیطانی» اثر حسین قلی زاده، «جای امن» اثر مجتبی راعی، «اعاده امنیت» به كارگردانی حمید رخشانی، «شاهرگ» ساخته علی غفاری، «بازمانده» اثر سیف الله داد، «مهاجر»، «از كرخه تا راین»، «سفر به چزابه» رسول ملاقلی پور، «لیلی با من است» اثر كمال تبریزی، سه گانه «اخراجی ها» به كارگردانی مسعود ده نمكی و «خداحافظ رفیق» بهزاد بهزاد پور به حیات خود ادامه دهد.
 
تولد سینمای استراتژیك
 
با این وجود تحولات بیش از نیم دهه اخیر در منطقه خاورمیانه و شورش نهضت های مردمی علیه حكومت های مستبد در منطقه بر ضرورت بازنمایی جنگی نوین در سینما تاكید كرد. این رویدادها و كشمكش ها سرآغاز گونه ای جدید در هنر انقلاب است كه می توان به آن سینمای استراتژیك اطلاق كرد. سینمایی كه هنوز به واسطه در جریان بودن منابع اش، هنوز قصه های ته نشین شده ندارد. با این وجود فضای مستندسازی را به شدت برای واقع نگاران تاریخ در سینما فراهم می كند.
 
«مزار شریف» ساخته حسن برزیده، «آوازهای سرزمین من»، «استرداد» به كارگردانی علی غفاری، «جشن تولد» ساخته عباس لاجوردی، «یتیم خانه ایران» اثر ابوالقاسم طالبی، «ملك سلیمان نبی» ساخته شهریار بحرانی كه بیشتر در حوزه بین المللی مطرح است، را باید ماحصل این جریان جدید در سینما دانست.
 
علیرغم این تلاش ها در طول دهه های گذشته سینمای انقلاب نیازمند باز تعریف دوباره در دوران كنونی است. تاریخ انقلاب رفته رفته دارد غبار می گیرد، راویان این برهه پا به سن گذاشته اند و شنیدن قصه هایشان سوژه های زیادی را می تواند هویدا كند، كودكان متولد شده در دوران دفاع مقدس قشر جوان جامعه را تشكیل می دهند و نیازمند تلنگرند، نسل سوم كه انقلاب و جنگ را تجربه نكرده اند باید تاریخ كشور خود را بشناسند و همه این ضرورت ها می تواند با تكیه بر هنر انقلاب در قالب های مختلف محقق شود.