«تئاتر سوره ماه» در پله 24؛ تحلیل «ایده» در كاركرد فرهنگی جشنواره
تاریخ ارسال : 1394/07/12
جشنواره تئاتر سوره ماه با احترام به آزادی هنرمند در خلق و پردازش ایدههای ارزشی و انسانیاش تلاش دارد جریانی در تئاتر كشور را تقویت كند كه از ابتذال هنری در معنای هنر بیتعهد یا هنر برای هنر فاصله گیرد.
بزرگترین اتفاق تئاتری كشور هر چه باشد، یقیناً «جشنواره سراسری تئاتر سوره ماه» پس از بیست و چهار دوره برگزاری، به آن پهلو میزند. جشنوارهای كه در انسجام برنامههایش میتواند الگوی دیگر جشنوارههای كشور هم قرار گیرد. جشنوارهای سنگین، پر برنامه و مبتنی بر تولید و كیفیت در تئاتر.
تئاترسوره ماه كه از تألیف و تشریك امكانات و ظرفیتهای دو جشنواره تئاتر «سوره» و «ماه» شكل گرفت تا چند روز دیگر بخش سراسری خود را پشت سر میگذارد كه در آن ظرفیتهای تولید تئاتر در استانهای مختلف و تهران با یكدیگر به رقابت میپردازند و بهترین آثار تولید شده در كشور را معرفی میكند. شاید در بین همه جشنوارههای كشور، تئاتر سوره ماه باشد كه كه به معنای حقیقی «جشنواره» نزدیك است. آنگونه كه تاریخ به ما میگوید جشنوارهها برای نخستین بار در یونان باستان شكل گرفتند و از آنجا كه مراودات تجاری و علمی ایرانِ قدرتمند آن روز با بخش جنوبی و شرقی اروپای آن زمان رونق داشت، جریانهای فرهنگی هم از رهگذر این مراودات منتقل میشد. از این رو خیلی زود اتفاقات هنری و فرهنگی مشابه جشنوارههای یونانی، در ایران هم شكل گرفت؛ هر چند بعدها روند تاریخ جهانی به شكلی رقم خورد كه از اصالت و محتوای جشنوارههای هنری و فرهنگی نه تنها در ایران بلكه در سراسر كشورهای جهان روز به روز كاسته شد.
محمل اصالت و محتوای فرهنگی در جشنوارههای نخستین - كه از قضا جشنوارههایی تئاتری بودند - مبتنی بر نوعی گردهمایی برای بیان ایدههای فرهنگی بود كه از رهگذر آن انسان یونانی هر چه بیشتر به فضیلت اجتماعی واقف شود و از رهگذر این آگاهی تاریخی، جهان و جامعه بشری رشد پیدا كند. در این مقام ایده یا همان «آیدوس» یونانی، محور خلق آثار هنری قرار میگرفت كه امروز ما آن را به «موضوع» برگرداندهایم و از پس آن جشنوارههای موضوعی را برگزار میكنیم. تفاوت مهمی بین موضوعمحوری جشنوارههای فرهنگی و اصیل با موضوعمحوری جشنوارههای صوری و فرمال وجود دارد و آن اینكه در جشنوارهای نخست ایدهها القایی نیست، به این معنا كه كسی به هنرمندان توصیه و سفارش ساخت اثر با فلان یا بهمان موضوع را نمیدهد بلكه موضوعات یا ایدهها بنا بر دغدغه خود هنرمندان بدون هیچ القایی انتخاب میشوند. هنرمند فرهنگی به خود به عنوان عامل فرهنگ مینگرد كه مسئولیت ژرفی در برابر جامعه دارد، از این رو تلاش میكند بار فرهنگ، تحولات، ضرورتها و باید و نبایدهای آن را به دوش بكشد. از این رو او خود ایدههای كارهایش را انتخاب و تعیین میكند؛ اما در جامعهای كه این جدیت فرهنگی در هنرمندان تا حد زیادی از بین رفته باشد، راهی به جز این نمیماند كه ایدهها به هنرمندان القا شود.
اتفاق نادری كه این روزهای در كشور ما میافتد و نشان از نوعی اصالت فرهنگی دارد را میتواند در جشنواره تئاتر سوره ماه رصد كرد؛ در این جشنواره - كاملا شبیه به جشنوارههای نخستین - تمام اقلیمها و استانهای كشور با نگاهی یكسان با پایتخت فراخوانده میشوند، و این فراخوانی با هدفی فرهنگی صورت میگیرد نه صرفا برگزاری یك اتفاق فرمال هنری! همه صاحبان ایده در عرصه هنر تئاتر در هر استان و شهرستانی كه باشند ظرفیتی را مشاده میكنند كه در آن میتواند با اندكی تامل، خلاقیت و ایدهپردازی جدی در حوزه فرهنگ و البته تبلور مناسب آن در هنر تئاتر یا روی صحنه، به عنوان بهترین اثر یك جشنواره سراسری دیده شد و ماندگار ماند. این تأكید بارها و بارها در همین جشنواره بیست و چهارم سوره ماه از زبان مسوولان و داوران این جشنواره مورد تأكید قرار گرفت.
از سوی دیگر در جشنواره تئاتر ماه، ایدهها یا همان «موضوعات»، گستره وسیع معنایی را در بر دارند كه هنرمند میتواند آزادانه - البته با كمی جدیت فرهنگی - آثاری حتی غیردینی، غیرآئینی و غیرانقلابی و... خلق كند ولی در عین حال محملی باشد برای انتقال ارزشهای انسانی و فرهنگی در معنای عام خود! موضوع در جشنواره تئاتر سوره ماه واقعا همان معنا و كاركرد اصیل«ایده» را در جشنوارههای نخستین دارد و این معنا، چیزی است كه نیازمند نوعی تفكر وظیفهگرایانه است، یا همان چیزی كه امروزه با عنوان «تعهد» در هنر شناخته میشود.
بنابراین جشنواره تئاتر سوره ماه با احترام به آزادی هنرمند در خلق و پردازش ایدههای ارزشی و انسانیاش تلاش دارد جریانی در تئاتر كشور را تقویت كند كه از ابتذال هنری در معنای هنر بیتعهد یا هنر برای هنر فاصله گیرد. چون هنر هیچگاه در طول تاریخ بشری بیتعهد و بیرسالت نبوده و نیست و این تعهد در حقیقت ضامن اصالت و فرهنگمحوری هنر بوده است؛ اما مسوولان جشنواره تئاتر سوره ماه هم به خوبی دریافتهاند كه راه رها سازی آثار هنری از بیتعهدی، القای اجباری موضوعات و سفارش به هنرمند نیست، آنها دریافتهاند كه هنر با «آزادی» نسبت وثیقی دارد و آثار هنری تأثیرگذار، آثاری هستند كه در یك فضای آزادانه و از درون هنرمند و خودآگاهی اجتماعی و تاریخی او برمیخیزد. از این نظر است كه موضوعات یا به بیان دقیقتر ایدههای مطرح شده در جشنواره تئاتر سوره ماه باز و بسیط انتخاب شدهاند و هنرمندان از هر طیفی دست خود را برای اثبات فرهنگیبودنشان باز میبینند.
اما در این فضای و تلاش این جشنواره برای تاثیرگذاری فرهنگی، هنوز انتقاداتی مبنی بر اینكه «تئاتر جشنوارهای» نهتنها سودی ندارد، بلكه شاید به حال تئاتر كشور مضر باشد، شنیده میشود. باید از این منتقدان به طور جدی پرسید «كدام تئاتر كشور؟» با هر هنرمندی از همین «تئاتر كشور» سخن بگویید محال است كه حرفی از بیماری دردناك و مرگ قریبالوقوع تولید در تئاتر كشور نزند! وقتی اوضاع تئاتر چنین است و فاصله آثار بهاصطلاح آزاد، از كاركرد مثبت فرهنگی، به فرسنگها رسیده است، چرا نباید از تئاتر جشنوارهای كه كاركرد فرهنگی مثبتی دارد حمایت كرد؟ !
اینكه «تئاتر جشنوارهای» وجود دارد واقعیتی است كه بسیار خوب دیده میشود و فریاد زده میشود ولی این واقعیت كه تئاتر جشنوارهای گاهی در شرایط بد تولید تئاترِ بهاصطلاح غیرجشنوارهای حرفی برای گفتن دارد، هیچگاه دیده نشده و فریاد زده نمیشود. جشنواره تئاتر سوره ماه با عملكرد چندین سالهاش ثابت كرده است در سطح كلان یاریرسان جریان تئاتری بوده كه هنرمندانش به كاركرد مثبت فرهنگی میاندیشند، نه صرفاً نمایش نوعی فرمالیسم تهی از ایده!؛ این حقیقت را با یك نگاه آماری به میزان تولید و سنجش كیفیت تئاتر استانها كه از رهگذر برگزاری جشنواره تئاتر سوره ماه رقم خوره، میتوان به وضوح درك كرد.
«جشنواره تئاتر سوره ماه» از جمله جشنوارههای تئاتری در كشور است كه مدعی وجود یك برنامهریزی دقیق برای رشد جریان تئاتر در سراسر كشور را دارد. این جشنواره با تجربه 24 دوره برگزاری خود امروز به یكی از نقاط عطف تئاتر جشنوارهای در كشور تبدیل شده است. اگر چه عنوان «تئاتر جشنوارهای» در سالهای اخیر بار منفی به خود گرفته و سوءظنهایی را ایجاد كرده است، اما به هر حال در فضایی كه تئاتر آزاد و تولید و اجرای غیرجشنوارهای در كشور ما جایگاه چندان مناسبی ندارد، راهی جز باور به حضور یك جریان موازی با آن با عنوان «تئاتر جشنوارهای» نیست. بنا برشرایط موجود كه «ضعف تولید و اجرای تئاتر غیرجشنوارهای به دلیل كمبود بودجه» مهمترین شاخصه آن است، شاید راهی به جز عطف نظر به جشنوارههای تئاتری وجود نداشته باشد تا این جریان شاید بتواند از مرگ تولید تئاتر در كشور جلوگیری كند.