آيين هاي نمايشي جلوه هاي هويت ديني:پيوند «آيين» و «سنت»

تاریخ ارسال : 1391/03/10

  فرهنگ و هنر ه مواره با دو مقوله (سنت) و ( مدرنیته)از همان ابتدا درگیر بوده و اين سیر و روال و تعامل و تعارض ادامه خواهد دا شت. پرداختن به مقوله سنت به منزله غفلت ورزيدن از هنر معاصر نیست بلكه اين مقولات ويژگی ها و مختصات خود را دارند و هركدام در قلمرو ويژه ای عرض اندام می كنند.

چنانچه در هركدام از اين دومقوله جوهره حقیقت كه اصل و ذات هنر است يافت شود منزلت و ماندگاری يافته و تداوم خواهد داشت البته جوامع مدرن امروزی همواره نگاهی تحقیر آمیز به سنت داشته و به دلیل كشف نشدن رمز و رازهايی مستمر و مكتوم آن يكباره آنرا به چوب خرافه می رانند و ارزش های آن را ناديده می انگارند و لا اقل اين تصور را دارند كه پديده سنت، عقل گريز و ايستا و كهنه است و تقید و محدوديت ها انسان را از هرگونه نوع آوری باز می دارد كه تا حدودی اين مسائل كمتر مجال و فضیلت بخش است و به عبارتی تكاپو و تلاش بروز سنت شكنی را می دهد.
اما وجه قدسی و معنوی سنت را نبايد ناديده انگاشت و انتزاع و ماهیت شكلی وجودی اين هنر عمیق و پیچیده و معنوی آدمی برای رسیدن به ارزش های معنوی و فضائل الهی است و پیوندی میان آسمان و زمین و مفاهیم مادی و معنوی در اين حوزه به طرز ظريفی بازگو می شوند و مقولات ومحبوسات در آينده ای هنری و اعتقادی نمود پیدا می كنند در هر سنتی، خیر، فضیلت و زيبايی اصل بوده و الهام بخش حیات اين دنیايی در پیوند با جهان ديگر و مواهبی كه ريشه اش به خزانه غیب و الهامات پر رمز و راز دنیای شرق باز می گردد و نمادها و نشانه هايش در عین سادگی سرشار از معنويت و زيبايی. اصولا آيین ها چنانچه دوام يابند و ارزش و قابلیت سازگاری يابند به سنت تبديل می شوند و سپس استحكام و بقاء خود را حفظ خواهند كرد و ديگر طبق روال و قاعده ادامه خواهند يافت البته جوامع سنتی خیلی دير موضوعی را پذيرفته و بسیار دير آن را از دست خواهد داد.

ابعاد قدسی و هاله معنوی كمتر اجازه می دهد كه اين سنت ها به آسانی دست خوش تحولات عديده شوند و معمولا دوامشان طولانی و مستمر است و شايد تغییرات كندی در آنان انجام می پذيرد. اصالت و استحكام سنت ها به همان ريشه های اعتقادی و ماهوی باز می گردد كه بعضا به جنبه های آن اشاره كردم و دنیای شرق در اساس به دلیل نوع ساختار اجتماعی و فرهنگی سنت ها اصل و اساس بقاء فرهنگی يك جامعه به شمار می روند. آن ها فكر می كنند در قبال برخورد با سنت ها بايد اين استراتژی را مد نظر داشت كه در برابر سنت ها نه تسلیم نه انكار داشته باشند و اين شايد مناسب ترين روش  در برخورد با آنان باشد كه مخصوصا در جامعه و دوران ما سنت ها بسیار عمیق و با ريشه اند.
جايگاه آيینها در ايران
قدمت و سابقه ديرينه فرهنگ كهن ايرانی اسلامی و جلوه های ذوقی وزيبايی شناسی مردمان اين ديار همواره منشاء خلق و پیدايی آيینها و سنن و مناسك بسیار بوده است و هركدام از اين مراسم نمادی از هويت و شاخصه های اعتقادی به اقتضاء شرايط اقلیمی، بومی و تاريخی و .... اين مرز و بوم است و به طور كلی آنان به جنبه های كشاورزی و نباتی، دينی و جهادی و معنوی و باورهای جاندار پندارانه و روحگرايی تقسیم می شوند .
تنوع و تعدد قومیت ها و اوضاع طبیعت محیطی و جغرافیايی نقش مهمی در اينمفاهیم ايفاء می كند اعیاد، شهادت ها، بعثت و قیام و منزلت و مراسم خاص آيینهای متفاوتی را به فرهنگ زنده تبديل كرده است و همواره ذهن فرهنگی ما معطوف به برگزاری آيینی و سنتی در تقويم فصلی خاص خود است چرا كه آيینها به مصابهآينه تمام نمای فرهنگ ها به شمار می رود و بر اساس اين دقايق میتوان به عمقو ژرفای باور و نگره های ايرانی اسلامی در توجیه و فلسفه زيستی آنان پی برد در واقع فرهنگ ما سرشار و انباشته از اين آيین هاست كه هر كدام تنوع و رنگارنگی خود را دارد و ايران بزرگ نمايشگاهی عظیم برای خلق و ارائه اين حضور معنوی و زيبا شناسانه در سطوح  و ابعاد مختلف فرهنگ ما را در صور خود به منصه ظهور می رساند.

تعلق و تعشق ايمانی ايرانیان شیعی به ائمه و آل عترت جلوه های متفاوت و پرشوری از عشق و زيبائی را در صور گوناگون آيینی و مذهبی پديد آورده است كه پرده خوانی، شمايل خوانی، مناقب خوانی و حماسه خوانی های مذهبی و شبه خوانی و تعزيه از آن دسته اند اين آثار فرآورده های هنری، مذهبی، نمايشی، نیايشیند كه به همراه ساز و گاه آواز و همسرايی و به مدد تصاوير و ابزار هر از چندی اجرا می شوند و موسم و ايام ويژه را رنگ و لطافتی قدسی می بخشند و همه اين تجلیات برخاسته از آحاد و سودای دل عاشقانیست كه در كوی و برزن نسبت به انجام آن بی هیچ تكلف و تامری مبادرت می ورزند و رمز و راز ماندگاری آنان نیز از همین موهبت است كه همه از دل و احساسات پر شور ايرانیان شیعه برخواسته اند و از سرچشمه فیاض و گوارای تمدن و فرهنگ كهن ايران و مفاهیم فرهنگ غنی اسلام بهره های بسیاری گرفته اند پس رنگ و تجلی هنر ايرانی و صبقه هويت دينی ما از اين مناظر آثار زيبايی را به نیايش و نمايش تهیه و اجرا كرده است.
اردشیر صالح پور