خسرو آقایاری: ادبیات آیینی تبدیل به ژانری مستقل و قابل دفاع شده است

تاریخ ارسال : 1391/09/20

خسرو آقایاری شاعر، پژوهشگر ادبی و مدیر پیشین دفتر شعر مركز آفرینش های ادبی حوزه هنری است كه در گفت و گویی با خبرنگار پایگاه خبری حوزه هنری به مناسبت برگزاری اولین كنگره شعر آیینی شفق به تبیین و بررسی شعر و شاعران آیینی پرداخت.
ضرورت پرداختن به شعر آیینی و برگزاری كنگره های تخصصی در این زمینه را در چه می بینید؟
جامع شناسی مدرن، تكوین هر جامعه و فرهنگ نوپایش را با ادبیات آن می شناسد و به شرط پیدایش و تكوین ادبیات مردمی به آن صحه می گذارند و در غیر این صورت، اصل آن را مورد تردید و انكار قرار می دهند. از منظر این نگاه اگر دین یهود، مسیح و اسلام منشا تحقق تمدنی شده اند، باید ادبیات آن قابل بررسی باشد. این نگاه حتی در مورد انقلابات سیاسی و اجتماعی نیز وجود دارد. هر كنش معرفتی، اجتماعی، سیاسی كه منجر به تحقق جامعه و فرهنگ جدید شده باشد، باید ادبیات آن قابل ارائه باشد.
دین پیامبر خاتم كه در بیان قرآن رحمه اللعالمین است مناسبات اجتماعی و فرهنگی بیش از نیمی از كره زمین را دچار تحولی بنیادین كرد. ادبیات گرانسنگ اسلامی چه در محدوده زبان و ادبیات عرب و چه زبان فارسی اگر چه در جلوه ها و منظر های مختلفی مثل بعثت یا غدیر قدرت و قوت خود را نمایش داده است، اما بلندمرتبه ترین مظاهر خلاقیت آن را باید در شعر عاشورا جستجو كرد كه تمامی دستمایه های لازم برای سرودن از حماسه تا عشق و ایثار را در خود جمع دارد.
از مقدمه كوتاهی كه گذشت چنین بر می آید كه اصالت تكوین تمدن اسلامی و یا وقوع قیام عاشورا در منظر قضاوت جامعه شناسی مدرن برابر با ادبیات مردمی آن است. اگر قیام عاشورا وقع شده است (ازنظر تاریخی) و اگر توانسته بنیان های فرهنگی جامعه را دستخوش تحول كرده باشد ، باید ادبیات قابل ارائه و قابل دفاع مردمی داشته باشد. لذا تمامی آنانی كه خود را مدافع و دلسوز فرهنگ عاشورا می دانند باید برای بالندگی و تقویت ادبیات آن نیز تلاش كنند. البته رویكرد های دیگر و اولویت های متفاوتی نیز در این خصوص وجود دارد كه فعلا به همین مقدار بسنده می كنم. به این خاطر پس از انقلاب شعر آیینی و عاشورایی مورد توجه ویژه قرار گرفت.
شعر آیینی پس از انقلاب چه روندی را طی كرده است؟
شعر آیینی پس از انقلاب فراز و نشیب های زیادی را پشت سر گذاشته است. از ابتدا به خاطر غلبه فضای آیینی سوگ و جلسات مردمی مثل هیئات بر این شعر و وجود آثاری كه از قوت مندی لازم برخوردار نبود و عدم شناخت بسیاری از محققان و صاحب نظران با پیشینه و هویت آن سبب شده بود كه حتی مورد انكار قرار بگیرد. این نقد ویرانگر كه تا مرز وهن و انكار این ادبیات نیز پیش تافته بود با جسارت عنوان می كرد كه شعر آیینی فاقد صور خیال است، لذا از بن مورد تردید قرار دارد.
چه بسا نمونه های نازلی كه آن موقع ارائه می شد و بیشتر اختصاص به سوگ سروده های آیینی و مردمی داشت عامل این قضاوت بود. اما حركت های بنیادین و گرایش ویزه نوجوانان و جوانان به این سفر و تلاش های ارزنده ای كه در این زمینه به وقوع پیوست عاملی بود تا خانه تكانی اساسی در این حوزه صورت بگیرد و از آن پس آثاری با ذهن و زبان كاملا متفاوت ارائه شد و باعث شد كه به تمامی این نقدها پاسخی محكم و در خور بدهد. امروز ادبیات آیینی و مخصوصا عاشورایی در كشور ما تبدیل به ژانری مستقل و قابل دفاع شده است كه هویت با شكوه آن بسیاری از چشم ها را خیره كرده است.
آیا آثار ماندگاری در شعر آیینی معاصر و بعد از انقلاب اسلامی خلق شده است؟
بله، آثاری كه پس از انقلاب خلق شده در حوزه پیشكسوتان و به خصوص در بخش جوان آثاری است كه گاه نمونه های بسیار خلاق و توانمندی در میان آن وجود دارد. در این خصوص حرف های زیادی دارم كه خود می تواند موضوع تالیفی مستقل باشد.
پرداختن به بزرگان دین، ائمه و معصومین در اشعار آیینی باید چگونه باشد؟
موضوع آسیب شناسی شعر آیینی موضوع بسیار جدی است. ذهن و زبان جوانی كه در خدمت این شعر آمد فضای این شعر را به طور كلی متحول كرد و نشان داد كه قابلیت های این حوزه برای خلق آثارهنرمندانه تا چه پایه و مایه ایی است، اما اشكالات و نقد های بسیار جدی نیز وجود دارد مثل این كه ورود با زبان تغزل به حوزه شعر آیینی كه گاه مملو از حماسه و ایثار و شكوه عشق و امید است و حتی سوگ یكی از اركان جدی آن است خیلی كارآمد و كافی نیست.
بخشی از شعر آیینی پایبندی به رخدادهای تاریخی است لذا ممكن است بنا به ضرورت روایت و روایت تاریخی لایه ای از این شعر باشد. زبان حال و توجه به ارزش های معرفتی سوگ لایه دیگری از این شعر است كه اقتضا می كند نسبت  به مرثیه توجه ویژه ایی بشود. لذا ممكن است شاعر آیینی شاعری باشد با زبانی بسیار مستحكم و شاداب كه تازگی و طراوت زبان تغزلی را در خدمت روایت مندی تاریخی و حتی زبان حال و مرثیه به وحدت برساند تا این كه بتواند شعر قابل دفاعی را عرضه كند. شاعر آیینی باید با تاریخ اسلام، روایات علم كلام و حدیث آشنا باشد. لذا شعر تغزلی كه گاه تنها با یك مصرع به موضوع مذهبی و آیینی پیوند می خورد شعر قابل دفاعی نیست . بلكه باید این شعر بالذات تعلق به این قلمرو بیابد.